استان گيلان و چشم انداز آن در عصر تاريخ

                  گيلان در زمان های دور شامل وسعتي از كنار اردبيل و خلخال در مغرب تا كلاردشت در مشرق بود كه خاك آن از سوي شمال به دريا و از جنوب به شهر قزوين مي رسيد و اين وسعت گاه گاه به سبب عوامل سياسی و يا اجتماعی كم و يا زياد مي شد .

        در قرن های اوليه ي پيش از ميلاد ، اين خطه مسكن اقوام مختلف از جمله كادوسی ها و كاس ها بود. طبق نوشته اوستا ، آريايی ها در مسير مهاجرت خود ، به تعبيري (( ون )) و ((مازن)) يعني گيلان و مازندران را نيز به متصرفات خود اضافه نمودند و با ادغام نژادي با مردم اين سرزمين ، موجب پيدايش تيره هاي مختلفي از جمله گيل و ديلم دركناره هاي دريای خزر نشد كه گيل ها دركنار دريا و ديلم ها دركوهستان زندگي مي كردند .

        هيچيك از ساكنان منطقه ، نه كاس ها ، نه آريايي ها ، نه كادوسي ها و نه آماردها كه درعمارلو و حاشيه ي سفيدرود زندگي مي كردند و جنگجوترين طايفه غير آريايي بودند ، هرگز به اطاعت سلسله ي پادشاهان پيش يا بعد از ميلاد در نيامدند ، به طوري كه درهيچكدام از كتيبه های رسمي پادشاهان ايران ، شرحي كه دليل تابعيت آنان باشد ، ديده نمي شود . طبق نوشته ي نولاكه ، نه كادوسيان از هخامنشيان اطاعت مي نمودند و نه در دوره هاي بعد مردم ناآرام ديلم كه در سواحل غربي جنوب درياي خزر مي زيستند خود را مطيع ساسانيان نمودند.

گيل ها دراوايل سده ششم پيش از ميلاد نيز به استقلال زندگي مي كردند . آنها طبق تقاضاي كوروش هنگام محاصره ي بابل لشكري مركب از 20000 پياده و 4000 سوار به ياري او فرستادند . درحمله ي اسكندر به ايران كادوسيان به صورت قوايي نيرومند به ياري جنكجويان ايران شتافتند و استقلال خويش را همچنان ادامه دادند .

چون اردشير پس از درهم شكستن سپاه اشكانی به سلطنت رسيد با آشنايي به روح آزادگی مردم گيلان و آگاهي از بيرون راندن جانشينان اسكندر در صددجلب دوستي اين قوم برآمد . گيلانيان درجنگ شاپوراول بادولت روم كه به اسارت والرين انجاميد، نقش داشتند . در زمان سلطنت داريوش سوم حكومت اين سرزمين با گيل بن گيلان بود . با سقوط ساسانيان پاي نيروهاي مهاجم به ايران باز شد و بيشتر نقاط اين كشور به تصرف آنان درآمد . به سال 22 هجري ،  زمان خلافت عمر بود كه نخستين برخورد مردم ديلم با اعراب روي داد و با كشته شدن فرمانده ديلميان ، آنان به سرزمين خود عقب نشستند . تنها كار اعراب كه از تصرف سرزمين هاي آنان درمانده بودند ، اين بود كه پادگاني از سپاهيان خودرا در قزوين مستقرسازند و هرازگاهي بين ديلميان و اعراب جنگ هايي در مي گرفت ولي گيلان همچنان از تصرف آنان به دور ماند . قرن سوم هجري شاهد شدت يافتن مهاجرت علويان به گيلان بود . رفتار علويان و بسياري ديگر از كساني كه خلق و خوي اسلامي آنان رنگ زوال نپذيرفته بود مردم ديلم را فريفته ي رفتار و باورهای دينی آنان ساخت و بدين ترتيب زمينه هاي مسلمان شدن مردم گيل و ديلم فراهم آمد . با قيام حسن بن زيد علوی، پايه هاي حكومت علويان شيعه زيديه دراين سرزمين مستقر گرديد . جنگ و جدال ميان عمال خليفه و مردم گيلان هنگامي كه علويان درگيلان حكومت مي راندند پايان نمي يافت . دراين هنگام تنها گيلان و ديلمان بود كه توسط فرماندهان محلي اداره مي شد و بقيه ي نواحي ايران زيرفرمان كارگزاران خليفه بود.

آغاز تشكيل حكومت هاي محلي در گيلان را كه به صورت سلسله هائي درتاريخ از آنها ياد شده بايد از نيمه دوم قرن دانست . اين سلسله ها عبارتند از :

     - جستانيان كه ابتدا در رودبار الموت مستقر بودند و بعد به لاهيجان منتقل شدند .

-       آل وهسودان كه سلسله فرمان روايي آنان در 251هجري در دره علياي شاهرود و درناحيه شهرستان تشكيل يافت .

-        سالاريان كه در اواخر قرن سوم به سميران دست يافته و از آنجا برطارم نيز مسلط شدند .

     - آل زيار كه در دوران حكومت سامانيان بربخش هايي از گرگان و طبرستان و گيلان فرمان روايي داشتند .

-       آل بويه كه حكومت گيلان و برخي از نواحي ايران را برعهده داشتند.

گيلان در عصر حكومت تركان نيز سر به اطاعت آنان بر نتافت و گيلانيان در عالم اسلام نيز به نوعي استقلال توجه داشتند و با گرويدن به شيعه مخالفت خود را با حكومت بغداد نمايان ساختند. به گفته ي عده اي از مورخين گيلان در دوران سلطنت خوارزمشاهيان شامل دوازده ناحيه بود كه بر هر يك ، يكي از فرمان روايان يا اميران محلی گيلان حكومت مي كردند . بعد از حملـه ي مغولان به ايران نيز ، گيلانيان خــود را ازخدمتكـاري و دادن بـاج به مغـلان مستثنا مي دانستند. به سال 706 هجري زماني كه اولجاتيو قصد كرد گيلان را در تصرف خود در آورد حملات خود را از چهارجانب آغاز نمود . اولجاتيو چون يقين داشت كه مردم گيلان از اطاعت او سرخواهند پيچيد، قسمت هاي مختلف گيلان را به امراي محلي واگذار كرد و تنها به گرفتن خراج قناعت ورزيد . اما پس از اولجاتيو گيلانيان از پرداخت خراج هم خود داري كردند . در دوره ي تيموري نيز تيمور كه حمله به گيلان را جايز نمي ديد با ارسال نامه اي به حكومت آل كيا درگيلان فقط خواستارخراج شد ولي چون تيمور كه به قصد فتح چين عازم آن كشور بود، درگذشت ، مردم گيلان از دادن خراج نيزخودداري ورزيدند . گيلان پس ازعصرمغولان ، هم چنان كه به دوره ي پادشاهي صفويان نزديك مي شد به وسيله ي امراي محلي اداره مي گرديد و شاه تهماسب نيز حكـومت خان احمـدگيـلانی را بـه رسميـت شناخت در اين دوران اختلاف ولايات بيه پس و بيه پيش هرلحظه سبب بروز منازعاتي بين آنان مي گشت و با اين وضع خاندان كياييه از داخل پاشيـده مي شـد و اين وضع تا آغاز سلطنت شاه عباس ادامه داشت . شاه عباس كه ابداً به ادامه ي خود مختاري امراي محلي گيلان تمايلي نداشت ، منتظر فرصتي بود تا به خود مختاري خان احمد پايان دهد. پس از بروز وقايعي كه دامنه ي اختلافات شاه و خان احمد را وسيع تر ساخت سرانجام به دستور شاه ، لاهيجان از راههاي مختلف مورد حمله قرارگرفت . خان احمد شكست خورد و با كشتي عازم شيروان گرديد ، شاه عباس گيلان را ضميمه ي ولايات خود ساخت و حكام لاهيجان و فومن و گسكر را ازميان برداشت . شاه عباس پس از اين كار در دو منطقه ي بيه پيش و بيه پس حكام مخصوصي گماشت . از آن به بعد به استثناي 40 سالي كه آقاجمال فومنی و پسرش هدايت الله خان به استقلال درگيلان سلطنت كردند اين ولايت تحت قدرت حاكمي كه از مركز براي تمامي اين منطقه انتخاب مي شد قرارداشت .

 

جاذبه های تاريخی و گردشگری گيلان

رشت :

1.     مجموعه پارك شهر رشت و عمارت كلاه فرنگي

2. مجموعه ساختماني تاريخي ميدان شهرداری

3. موزه رشت                                

4. آرامگاه ميرزاكوچك خان جنگلی

5. كليسای ارامنه رشت                       

6. مدرسه شاهپور ( شهيد بهشتي رشت)  

7. مسجد صفی رشت 

8. آستانه مقدس امام زاده هاشم

9.     بقعه خواهر امام و دانای علی

10. خانه ميرزا احمد ابريشم چی

بندرانزلي :

1. پل غازيان و پل ميان پشته               

2. كاخ ميان پشته و موزه نيروی دريايی

3. تالاب بين المللي انزلی       

4. شنبه بازارا نزلی

5. برج ساعت      

6. ساختمان شهرداری

7. آرامگاه بی بی حوريه    

8. موج شكن

تالش :

1. قلعه سلسال   

2. اسپيه مزگت ( مسجد سفيد )

3.     آبشار ويسادار

4. ييلاق الماس اسالم   

5. منطقه باستانی آق اولر

6. مساكن ما قبل تاريخ مريان

7. پارك جنگلی گيسوم

8. ماخ سردار امجد

 

آستارا :

1.     مرداب استيل             

2.     بقعه تاج الدين محمو د خيوی

3.     باغ عباس آباد

4.     منطقه كوهستانی حيران     

 

   فومن :

1.     شهرك تاريخی ماسولي       

2.          2- قلعه رودخان

3.     امام زاده ابراهيم (شفت )      

4.          4- قصر الله دادكوه

5.     قصر سلسله جادو 

صومعه سرا :

1.                مناره آجری و پل خشتی مناره بازار گسگر

2.                بقعه آقا سيد جعفر و ميرشاه              

3.                مقبره سلطان دختر سلطان محمودكيا

4.                بقعه پير ولی خان(پورياي ولی )

5.                مقبره والده عبدالقادر گيلان

 

آستانه اشرفيه  :

1. آستان مقدس سيد جلال الدين اشرف

2. آرامگاه استاد محمد معين          

3. پل خشتی نياكو  

 

لاهيجان :

1.     بقعه شيخ زاهد گيلانی    

2. مقبره كاشف السلطنه

3. بام سبز ( شيطان كوه )   

4. مسجد اكبريه

5. مسجد چهار پادشاهان     

6. بقعه چهار اوليا

7. ديلمان                  

8. تی تی كاروانسرا

 

لنگرود  :

1. پل خشتي لنگرود            

2. منطقه كوهپايه ای ليلا كوه        

3.     خانه منجم باشی

4. خانه دريا بيگی

5. ساحل چمخاله

6. باغات چای كومله

 

 

رودسر :

1.     سفيد آب ( منطقه سياحتی رحيم آباد )

2.     روستای سرولات چابكسر

3.     منطقه اشكورات

4.     منطقه ييلاقی املش سفلی وعليا

5.     مجموعه ميدان اصلی رودسر  

6.     قله سماموس

7.     پل تاريخی تميجان

 

رودبار :

1.     منطقه باستاني تپه مارليك

2.     غارهای كوه درفك

3.     پنج تپه                     

4.     حليته جان

5.     كاروانسرای شاه عباس       

6.     سد منجيل

7.     مزار شاه شهيدان 

8.     منطقه ييلاقی داماش

                                              (( گروه آموزشی تاريخ استان گيلان))

 

  

 منابع تاريخ گيلان  :

1-     تاريخ گيلان : الكساندر خودزكو ، ترجمه دكتر سيروس سهامی ، انتشارات پيام ، تهران 1345

2-     مارليك : دكتر عزت الله نگهبان ، چاپ دوم ، 1356

3-     ولايات دارالمرز ايران ، گيلان : هـ . ل . رابنيو ، ترجمه جعفر خمامی زاده ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، تهران ، 1350

4-    جغرافيای گيلان : محمد مهدی لاهيجانی ، نجف اشرف ، 1314

5-    تاريخ گيلان وديلمستان : ظهير الدين مرعشی ، بنياد فرهنگ ايران ، تهران 1349

6-    سفر نامه شمال : چارلز مكنزی ، ترجمه منصوره  اتحاديه ، نشر گستره ، تهران 1359

7-    تاريخ گيلان  : ملا عبد الفتاح فومنی گيلانی ، ا نتشارات بنياد فرهنگ ايران ، تهران ،1349

8-    ظروف فلزی مارليك : دكتر عزت الله نگهبان ، انتشارات سازمان ميراث فرهنگی كشور، تهران 1368

9-    سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبي درياي خزر: گريگوري والريا نوويچ ملگونف ، به كوشش مسعود گلزاری ، انتشارات دادجو ، تهران ، 1364

10-  از آستارا تا استارباد : منوچهر ستوده ، انجمن آثار ملي ، 1349

11- گيلان درجنبش مشروطيت : ابراهيم فخرايی ، شركت سهامی كتابهای جيبی ، تهران1356

12- سردار جنگل : ابراهيم فخرايي ، انتشارات جاويدان ، تهران 1348

13- نامها و نامدارهای گيلان : جهانگير سرتيپ پور ، نشر گيلكان ، رشت 1371

14- جغرافيای تاريخی گيلان ، مازندران و آذربايجان از نظر جهانگردان : ابوالقاسم طاهری ، انتشارات شوراي مركزي ، تهران 1347

15- تاتها و تالشان : علی عبدلی ، انتشارات ققنوس ، تهران 1369   

16- درياي مازندران : مهندس احمد بريماني ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1355

17- نشانه هائي از گذشته دور گيلان و مازندران : جهانگير سرتيپ پور ، چاپ خرمي ، تهران 1356

18- گيلان : كريم كشاورز ، انتشارات شركت سهامي كتابهاي جيبي ، چاپ دوم ، تهران 1356

19-گيلان در گذرگاه زمان :  ابراهيم فخرايی ، تهران ، انتشارات جاويدان ، 1354

20- تاريخ طبرستان و رويان و مازندران : سيد ظهيرالدين مرعشي ، نشر گستره ، تهران 1363

21- گيلان ( كتاب جوانان ) : كريم كشاورز ، شركت سهامي كتابهاي جيبي ، تهران 1362

22- سردار جنگل : ابراهيم فخرائي ، انتشارات جاويدان

23- شوروي و جنبش جنگل : گريگور يقيكيان ، انتشارات نوين ، تهران 1363

24- نگاهي به روابط شوروي ونهضت انقلابي جنگل : مصطفي شعائيان ، تهران ارديبهشت 1349

25- قيام غريب شاه گيلانی ( مشهور به عادل شاه ) : محمود پاينده ، انتشارات سحر ، تهران 1357

26- مشروطه گيلان : رابينو به كوشش محمد روشن ، انتشارات طاعتي ، رشت 1368

27- نهضت جنگل و اوضاع فرهنگي واجتماعي گيلان و قزوين : صادق كوچك پور ، به كوشش مير ابوالقاسمي ، نشر گيلكان ، رشت 1369

**

دسته بندی : گیلان شناسی

» تشویق مردم به حشره‌ خواری توسط سازمان خواربار جهانی ( چهارشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1392 )
» آنجلینا جولی، بازیگر مشهور هالیوود پستان‌های خود را برداشت ( چهارشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1392 )
» انجمن قلب آمريکا: سلامتی قلب با نگه داری سگ ( یکشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1392 )
» ثبت نیرومندترین انفجار ستاره‌ای (انفجار اشعه گاما) در تاریخ بشریت ( جمعه بیستم اردیبهشت 1392 )
» روز جهانى خنده، جشنی برای خوش‌خنده‌های دنیا ( چهارشنبه هجدهم اردیبهشت 1392 )
» راه حلی ساده برای ساخت و نگه داری رمزهای عبور ایمن ( یکشنبه پانزدهم اردیبهشت 1392 )
» کارآیی و بهبود حافظه با مشت کردن دست ( یکشنبه هشتم اردیبهشت 1392 )
» حس خوشبختی آدمی با طبیعت سبز ( یکشنبه هشتم اردیبهشت 1392 )
» مقایسه خوش‌بینی در ۱۴۲ کشور جهان ( شنبه هفتم اردیبهشت 1392 )
» نرم افزار پزشکی پيش بينی سرطان با فرمول های رياضی ( شنبه هفتم اردیبهشت 1392 )
» لامو؛ گوسفندی که فکر می کند سگ است! ( شنبه هفتم اردیبهشت 1392 )
» صرف یک چهارم عمر کودکان، جلوی مانیتورها اسکرین‌های دستگاه‌های دیجیتال ( سه شنبه سوم اردیبهشت 1392 )